Tekst nielinearny to taki przedmiot słownej komunikacji, który nie jest prostą i skupioną sekwencją słów, wyrazów i zdań. To tekst, w którym słowa lub ciągi słów mogą różnić się przy każdym kolejnym odczytaniu. Ponieważ w środowisku cyfrowym teksty są jednocześnie programami, a zatem zestawem instrukcji do wykonania w trakcie interakcji człowiek-maszyna, nielinearność tekstu narracyjnego (znana w literaturze od zawsze) zostaje podniesiona do potęgi: programy generują rezultaty w zależności od działań użytkownika. W skutek tej wariantywności, podnosi się także zakres sprawczości czytelnika, który staje się współautorem ostatecznej formy przekazu.
Najprostsze formy nielinarności spotykamy wszędzie tam, gdzie tekst rozgałęzia się w co najmniej dwóch kierunkach i wymaga od nas decyzji co do kierunku lektury. Może to być na przykład jeden z kaligramów Appolinaire'a, gdzie tekst rozgwieżdża się sugerując kierunek lektury od środka do zewnątrz po jednym z wielu promieni, jak w wierszu Lettre-Océan z 1918 roku:
Może to być fragment Gry w Klasy Cortazara, gdzie po zakończonym rozdziale możemy przejść do kolejnego lub przeskoczyć do sugerowanego pod tekstem innego rozdziału, może to być w końcu któryś z barokowych wierszy - rebusów, w jakich lubowali się poeci barokowi, choćby Carmen Quadratum Wojciecha Waśniowskiego, utwór w kształcie szachownicy, zapraszającej do lektury w dowolnej kolejności.
O hipertekście często mówi się jako o tekście nielinearnym. Bardziej właściwe jest jednak widzenie tego rodzaju utworu jako tekstu multilinearnego. Warto też pamiętać, że pojedyncze czytanie hipertekstu ZAWSZE jest linearne. W taki bowiem sposób pojawiają się przed czytelnikiem kolejne fragmenty tekstu. Zawsze jednak, lub prawie zawsze, różnić się będzie kolejność leksji w kolejnych odczytaniach.
Twierdzenie, iż każdy tekst czytamy lienarnie wywołać może pewne nieporozumienia. Jeśli bowiem tak spojrzymy na lekturę, to każdy tekst, wręcz każde doświadczenie, okaże się liniowe. Problem jednak w nie w tym, że przyswajamy sobie tekst w linearnej sekwencji, lecz ile owych sekwencji dany tekst może potencjalnie wytwarzać. Na tym zasadza się też najprostsza definicja cybertekstu, jako maszyny do tworzenia wielorakich wypowiedzi (Aarseth).
Ostatnia aktualizacja:
15.08.2026
Cytuj ten wpis jako:
Mariusz Pisarski (2010) Linearność i nielinearność . "Techsty" 15.08.2026 [https://techsty.art.pl/hipertekst/teoria/linearnosc.htm].
interakcja intertekstualność postmodernizm poststrukturalizm tekst cyfrowy teoria hipertekstu