J o a n n a     R os z a k


Proteuszowa gra w propozycje
- aleatoryzm a hipertekst 02


Przyjemność z nieładu
... na dowolnego wykonawcę i dowolne czynności


Wielopłaszczyznowo rysują się homologie między hipertekstem a muzycznym dziełem aleatorycznym. Aleatoryzm, technika "(...) polegająca na celowo niedokładnym określeniu obrazu dźwiękowego kompozycji w partyturze, zakładająca współdziałanie przy odtwarzaniu utworu muzycznego czynników przypadkowych wprowadzonych przez wykonawcę, bądź też polegająca na stosowaniu przez kompozytora działań losowych (...) w trakcie pracy nad utworem (...) występuje wówczas, gdy kompozytor świadomie zakłada swobodną interpretację zapisu muzycznego (...)".


Także tu pojawia się więc element przypadku w działaniu kompozytorskim i wykonawczym.
Pojęcie "muzyka aleatoryczna" wprowadził w 1957 roku Pierre Boulez (na szczególną uwagę zasługują jego III sonata fortepianową czy Domaines, o którym to dziele mówi się "forma otwarta"), obok niego istotną rolę odegrał John Cage (Koncert fortepianowy, Music Walk - wykonywany jest na klawiaturze fortepianu, w jego wnętrzu i na radioodbiorniku, z którego wydobywają się przypadkowe dźwięki, słowa, gwizdy itp.


Kolejne działania wykonawców wynikają z odczytywania informacji powstałych wskutek swobodnego przesuwania po arkuszu z rozrzuconymi punktami celofanowego prostokąta, opatrzonego różnymi znakami. Cage nie stronił od eksperymentów, poświęcał uwagę umiejętności słuchania własnego wnętrza, roli przypadku odbiorze dzieła muzycznego. Zasłynęły jego 0’00 solo na dowolnego wykonawcę i dowolne czynności, cykl Musicircus, Reunion na elektroniczną szachownicę (podczas prawykonania grał na scenie w szachy z Duchampem), Apartment House 1776. Zaznaczając nuty w miejscach skaz papieru, napisał Music for the piano: lawirował, obierał drogę "nie-do-pełniania". I wreszcie utwór 4’33 - tacet, którego partytura składa się z precyzyjnie odmierzonych pauz, wywołuje pytanie o twórcza intencję. Aby jednoznacznie na nie odpowiedzieć, wystarczy przytoczyć wyrywki Cage’owskich Tematów i wariacji:

Brak celu (akceptacja ciszy) prowadzi ku naturze; rezygnacja z kontroli; niech dźwięki pozostaną dźwiękami. (Muzyka jest) czymś momentalnym i nieobliczalnym; w wyniku komponowania, słuchania lub wykonywania utworu muzycznego niczego się nie osiągnie; nasz słuch jest dziś w doskonałym stanie. Muzyka jest muzyką, dopóki się jej nie usłyszy. Miłość = zostawić wolną przestrzeń wokół ukochanej osoby.

Twórca pojęcia "muzyka eksperymentalna" komponował dzieła niezdeterminowane, kierowane przypadkiem, utwory-gry losowe (by przywołać Music of Changes czy Koncert fortepianowy). Nie ma tu mowy o determinizmie, jak i w odniesieniu do hiperopowieści. Dalej wymienić wypada Karlheinza Stockhausena [jego Zykulus na perkusję "stanowi (...) wprawdzie ściśle zamknięty ciąg (cykl) wydarzeń dźwiękowych, ale o nieustalonym początku, końcu i kierunku. Kartki partytury są spięte spiralą i można je swobodnie obracać, tak że każda z nich może być uznana za pierwszą. Wykonawca rozpoczyna wiec grę od dowolnej strony (...)], Alberto Ginasterę, Aweta Terteriana, na polskim gruncie: Bogusława Schaeffera, Witolda Lutosławskiego (aleatoryzm kontrolowany). Więcej miejsca warto poświęcić Kazimierzowi Serockiemu, twórcy A piacere (znamienne, iż tytuł znaczy "z upodobaniem"; podtytuł brzmi zaś propozycje na fortepian - podkr. J. R.), kolejnego dzieła o formie otwartej. Zieliński pisze o kompozycji: "Wykonawca może tutaj dowolnie łączyć zakreślone w ramkach osobne figury (jakby autonomiczne myśli muzyczne), budując z nich - jak z klocków - najróżniejsze konstrukcje".


Konstatacja zdaje się być prosta: improwizacja wpisuje się nie tylko w postępowanie twórcy, ale i odbiorcy, i nie tylko kompozycji muzyki aleatorycznej, ale i hiperopowieści. Odczytanie równa się zaś dekompozycji, znajdowaniu relacji w proteuszowym układzie gry-dzieła.