Rashōmon to jeden z najważniejszych filmów w historii narracji wieloperspektywicznej, przykład opowieści budowanej z wielu, wzajemnie sprzecznych punktów widzenia. Film Akiry Kurosawy z 1950 roku, inspirowany opowiadaniami Ryūnosuke Akutagawy, jest jednym z najczęściej przywoływanych przykładów narracji nielinearnej, relatywizmu poznawczego i konstrukcji wielowersyjnej.

Na poziomie fabularnym Rashōmon opowiada historię napaści na kobietę i śmierci jej męża w lesie. Jednak rzeczywistym tematem filmu nie jest samo przestępstwo, lecz niemożność ustalenia jednej, obiektywnej wersji wydarzeń. Ta sama historia zostaje opowiedziana kilkakrotnie — za każdym razem inaczej.

Wydarzenia relacjonują kolejno:

• bandyta Tajōmaru,
• zgwałcona kobieta,
• zamordowany mąż (przemawiający przez medium),
• oraz drwal, który był świadkiem zdarzenia.

Każda z tych wersji różni się od pozostałych nie tylko szczegółami, ale także samą strukturą moralną opowieści. Bohaterowie rekonstruują wydarzenia w taki sposób, aby zachować własną godność, usprawiedliwić swoje działania lub ukryć winę. W rezultacie powstaje narracja rozszczepiona, w której kolejne wersje historii wzajemnie się wykluczają.

Kadr z filmu Rashōmon (Akira Kurosawa, 1950)

W wersji bandyty centralnym wydarzeniem staje się honorowy pojedynek o kobietę. W relacji żony nacisk przesuwa się na emocjonalne upokorzenie i spojrzenie męża po gwałcie. W opowieści zmarłego mężczyzny pojawia się zdrada i samobójstwo, natomiast relacja drwala redukuje całość do chaotycznej, niemal groteskowej walki pozbawionej heroizmu.

Film Kurosawy pokazuje w ten sposób, że opowieść nie jest neutralnym zapisem wydarzeń, lecz konstrukcją zależną od pamięci, emocji, i punktu widzenia narratora. W kulturze termin „efekt Rashōmona” zaczął oznaczać sytuację, w której różni uczestnicy tego samego zdarzenia przedstawiają odmienne i niemożliwe do pogodzenia relacje. Czasem o efekcie Rashōmona mówimy w zetknięciu z powieściami polifonicznymi, wielogłosowymi – takimi jak Koniec świata według Emeryka Radosława Nowakowskiego. Film japońskiego reżysera antycypuje wiele problemów późniejszych narracji hipertekstowych czy filmów interaktywnych. W przeciwieństwie jednak do opowiadania interaktywnego, Rashōmon nie daje widzowi możliwości wyboru ścieżki. Wieloliniowość istnieje tu na poziomie epistemologicznym — odbiorca nie przemieszcza się między wariantami narracji, lecz zostaje zmuszony do nieustannego podważania ich wiarygodności.

Film Kurosawy pokazuje problem, z którym mierzą się twórcy narracji wariantywnych: konieczność jednoczesnego projektowania podobieństw i różnic pomiędzy wariantami opowieści. Poszczególne wersje wydarzeń muszą pozostawać częściowo zbieżne — istnieją wspólne punkty, takie jak uwolnienie męża, które mogą pasować do wszystkich sekwencji. Zarówno Kurosawa jak i później autorzy hipertekstów wprowadzali do powtarzających się węzłów narracji subtelne różnice. Dzięki nim ujawnia się obiektywność każdego aktu narracji, a jednocześnie - mistrzowska reżyseria odbioru.