Media cyfrowe, jak sugeruje Marie-Laure Ryan, to maszyny do produkcji metaleps. Twierdzenie to pozostaje aktualne, zwłaszcza dziś, z uwagi na podmiotowy charakter metalepsy w jej współczesnym rozumieniu. Metalepsa, rozumiana dziś jako przekraczanie wymiarów dzieła przez ja autorskie, narratorskie bądź czytelnicze, okazuje się przydatną kategorią opisową obejmującą zarówno zjawiska literackie, jak i gry komputerowe, klasykę literatury elektronicznej i jej najnowsze przejawy (od hipertekstu po VR), a na dodatek łączące poetykę z socjologią literatury. Przykładem takiej całościowej refleksji jest monografia Astrid Ensslin i Alice Bell Digital Fiction and the Unnatural, w której metalepsa – jako rodzaj tropu cyfrowego i mechanizm do tworzenia „nienaturalnej narracji” – odgrywa prominentną rolę. Podobnie jak syllepsa jest ona figurą, której działanie ograniczano do semantyki zdania, ale w XX wieku za sprawą francuskiej teorii powieści metalepsa została przeniesienia na grunt większych jednostek tekstowych i narracyjnych. Jeśli ojcem syllpesy jest Michel Riffaterre, to mistrzem metalepsy narracyjnej, która inspiruje współczesnych narratologów, jest Gerard Genette, dla którego metalepsa to wtargnięcie ekstradiegetycznego narratora bądź czytelnika do świata narracji, jak również postaci z poziomu diegezy w świat metadiegezy. Trop ten śledzi w prozy postmodernistycznej Briana McHale’a i odnajduje ją na eksperymentalnym skrzydle prozy amerykańskiej i południowoamerykańskiej (Julio Cortázar, Muriel Spark), ale też w awangardowych dramatach Samuela Becketta, Bertolda Brechta, Jeana Geneta czy Toma Stopparda.

Według Enslinn i Bell metalepsa w dziele cyfrowym to:

[…] ruch podmiotów pomiędzy ontologicznie odmiennymi sferami. W szczególności zaś metalepsę interakcyjną definiujemy jako przekraczanie granic między światem aktualnym a światem fikcjonalnym z wykorzystaniem interaktywnego charakteru cyfrowych technologii poprzez sprzęt, za pomocą którego czytelnik ma dostęp do tekstu: mysz, klawiaturę bądź inne przyrządy nawigacyjne, bądź też za pomocą właściwych dla interaktywnych modalności środków wyrazu, takich jak hiperłącza lub awatary.

Punktem wyjścia rozważań Ensslin i Bell jest modelowa sytuacja, w której odbiorca partycypuje w świecie przedstawionym nie z pozycji widza, lecz awatara działającego wewnątrz świata fikcji, poddanego rządzącym nim prawom i wchodzącego w interakcję z jego elementami na równej zasadzie co jego fikcjonalne byty. Badaczki omawiają interesujący przykład metalepsy w (Nie)panowaniu Serge’a Bouchardona (2011). Pisany w pierwszej osobie liczby pojedynczej, przewrotnie interaktywny utwór francuskiego autora w sześciu aktach tematyzuje problem kontroli narratora nad swoim życiem. W akcie piątym na komputerze czytelnika włącza się kamera i zamiast słów widzi on na ekranie samego siebie, w obrazie jednakże zniekształconym, jak w krzywym zwierciadle. Zniekształcony wizerunek ulega zamrożeniu, czytelnik nie może z nim nic zrobić, klikanie czy uderzanie w klawisze skutkuje jedynie przejściem do kolejnego aktu. To, zdawałoby się, skromne, emersyjne intermezzo, będące najkrótszą partią całości, reprezentuje zdaniem Ensslin i Bell metalepsę wizualną, która w przypadku Bouchardona jest metalepsą schodzącą, ukierunkowaną „w dół” i oznaczającą przejście podmiotu ze sfery ekstradiegetycznej do diegetycznej. Genette’owskie „wtargnięcie” ma w tym przypadku znaczenie całkiem dosłowne: włączenie kamery na komputerze czytelnika stanowi przecież gwałtowne wkroczenie w sferę prywatności osoby po drugiej stronie, intruzyjne na tyle, że większość systemów operacyjnych i przeglądarek pyta użytkownika, czy naprawdę chce zezwolić skryptowi z lokacji https://bouchard.pers.utc.fr (strona autora) na przejęcie kontroli nad jego kamerą. Według badaczek w momencie włączenia się kamery fikcjonalna bańka utworu pryska. Czytelnik zostaje wciągnięty do tekstu i nie jest to bynajmniej zanurzenie immersyjne. Podkreślając defamiliaryzujący efekt metalepsy w piątym akcie (Nie)panowania, autorki wpisują ją w kontekst defamiliaryzacji i „odnaturalizowania” (ang. denaturalizing) opowiadania. Ruch metalepsy wykorzystany jest jednocześnie do uwypuklania tematu (ang. foregrounding the thematic), co stanowi jedną z ośmiu przywoływanych przez autorki i wyróżnianych przez Jana Albera strategii lekturowych, które pozwalają czytelnikom obcującym z nienaturalnością narracji oswoić ową nienaturalność powieściowych scenariuszy i zdarzeń. Metalepsa jawi się zatem jako metoda odsłaniania antymimetyczności (za pomocą kamery czytelnika), przy jednoczesnej, uzasadniającej tę nienaturalność motywacji topicznej. W tym przypadku według Ensslin i Bell obraz z kamery czytelnika ukazywać ma i odzwierciedlać ostateczną utratę kontroli narratora nad swoim życiem, a autora nad dziełem.

Innym przykładem przenikania się wymiarów ontologicznych dzieła, który Ensslin i Bell identyfikują z metalepsą, jest sprawczo-wizualny efekt pochodzący z powieści hipertekstowej Victory Garden Stuarta Moulthropa (1991). Moulthrop zawiązuje te wymiary jednym spójnym chwytem za pomocą skromnych środków, możliwych w programie powstałym w 1991 roku, ale nader pomysłowo. Otóż gdy czytelnik dociera do leksji opisującej śmierć głównej bohaterki, Emily, na skutek ataku bombowego w Iraku, przejście do kolejnego segmentu, odbywające się po linku domyślnym poprzez uruchomienie klawisza enter, skutkuje wyświetleniem się identycznego tekstu, ale z wizualnym efektem pękniętego ekranu, który nakłada się na okno tekstowe. Podobnie zatem jak czytelnik popołudnia, pewnej historii dodzwania się do Lolly poprzez uderzanie w klawisz enter bądź rozkawałkowuje początkową scenę na pojedyncze segmenty po kliknięciu na słowo „szrapnel”, tak tutaj proste działanie odbiorcy realizuje symboliczny koniec Emily. Wizerunek pękniętego szkła na ekranie czytelnika koresponduje z wybuchem pocisku w świecie przedstawionym, a na dodatek owo pęknięcie zostaje przez czytelnika wywołane przejściem z jednego segmentu hipertekstu do drugiego.

Źródła

Astrid Ensslin, Alice Bell: Digital Fiction and the Unnatural. Transmedial Narrative Theory, Method, and Analysis, Ohio State University Press 2019.

Brian McHale, Postmodernist fiction, London: Routledge 1987.

Marie-Laure Ryan, Metaleptic machines, "Semiotica" 2004, 150, 439-469.