Czas i przestrzeń to dwie podstawowe kategorie, za pomocą których poruszamy się po otaczającej nas rzeczywistości. W przypadku literatury cyfrowej oba aspekty – przestrzenny i temporalny – są w równym stopniu poddane językowi nowych mediów. Techniki reprezentacji czasu i przestrzeni na poziomie fabuły i sjużetu podlegają radykalnym remediacjom.
Tradycyjnie w refleksji nad hipertekstem, na plan pierwszy wysuwał się przestrzenny aspekt nowego pola pisma. Z kolei społeczność autorów IF od początku, poza world-buildingiem, pracowała też z efektami bazującymi na programowaniu czasu czytelnika i czasu postaci. Twórcy poezji cyfrowej swoją uwagę skierowują przede wszystkim na manipulacji czasem.
Powieść hipertekstowa swoimi założycielskimi metaforami uczyniła tekstualne miasta, żeglowanie, bibliotekę Babel, wodne przejażdżki wzdłuż jeziora i zagłębianie się w jego zatoki, mapy ciała a przede wszystkim – labirynt jako powieściową strukturę zapożyczoną od Borgesa i jego ogród rozwidlających się ścieżek, choć ten ostatni ma paradoksalnie naturę bardziej temporalną niż przestrzenną.
Literatura na interaktywnym ekranie niemal w naturalny sposób podlega też algorytmizacji. Spacjalizacja i piktoralizacja z jednej strony, temporalizacja i poddanie dowolnym procesom obróbki logicznej i programistycznej z drugiej. Pojedyncza litera i słowo mogą zostać poddane jakiemukolwiek z tych powyższych procesów. Arsenał środków artystycznych zostaje przez to pomnożony do rozmiarów, których nawet dziś – w dobie sztucznej inteligencji, która zaczyna towarzyszyć naszym twórczym zmaganiom na każdym kroku – nie jesteśmy w stanie objąć.
W literaturze cyfrowej mamy do czynienia z kilkoma rodzajami czasu, są to: czas interfejsu (mechaniczny, potrzebny na przykład do tego, by załadował się program powieści, jakiś element multimedialny czy też - aby jedna leksja przeszła w następną), czas lektury (spędzony przed ekranem przy czytaniu tekstu) oraz czas interaktywny (czas spędzony na interakcji z tekstem, na nawigacji itp.)
We wszystkich trzech przypadkach czas w prozie hipertekstowej jest niemal zawsze zmienny. Utwór powstały w programie Storyspace, wykorzystujący jego pola strzeżone, linki warunkowe i logiczne może prezentować się czytelnikowi za każdym razem nieco inaczej – hiperłącze, które jest aktywne w danym bloku tekstu za jednym razem, może być niewidoczne przy powtórnej lekturze lub na odwrót. Tym samym partii tekstu może być raz więcej, raz mniej, w każdym momencie może dojść do końca lektury, której jednostką - pod kątem temporalnym, jest pojedyncza sesja lekturowa. Z kolei w poezji cyfrowej jednostka czasu mierzona jest zarówno po stronie dzieła jak i po stronie czytelnika.
Program Twine Chrisa Klimasa oferuje autorom narzędzia pozwalające zarówno na manipulację czasem jak i przestrzenią – zarówno lektury jak i świata przedstawionego. Dzięki wbudowanemu w program zegarowi, pozwalającymi symulować zdarzenia w świecie fikcji, semantykę narracyjną, w czasie rzeczywistym zgodnym z czasem czytelnika, opowieści w Twine mogą przekształcać się w inteligentne "gry zręcznościowe". Operacje na czasie mogą w prosty sposób zwiększać immersję lektury poprzez wprowadzenie pauzy i wyświetlanie tekstu w trybie turowym. Makro "(live:3s)[Patrzy w prawo]" sprawia, że tekst "Patrzy w prawo" pojawi się na ekranie 3 sekundy po odwiedzeniu danego pasażu. Co odbiorca przeczytał wcześniej, co – i w jakim miejscu ekranu pojawi się po tych trzech sekunda, jest już tylko kwestią inscenizacji zdarzeń tekstowych, wizualnych, audialnych, a zatem – programu narracyjnego. Ten istniejący od dawna termin narratologiczny (Słownik narratologii Geralda Prince'a), oznaczający zmianę stanu jednego aktanta wpływająca na działania tego samego lub innych aktantów zostaje w Twine skonkretyzowany w zestaw narzędzi pozwalających na zmianę stanu świata fikcji na różne sposoby, warunkujące swój przebieg upływem czasu po stronie użytkownika.
Ostatnia aktualizacja:
18.05.2025
Cytuj ten wpis jako:
Mariusz Pisarski (2010) Poetyka - czas i przestrzeń w hipertekście. "Techsty" 18.05.2025 [https://techsty.art.pl/hipertekst/poetyka/czasoprzestrzen.htm].
narracja poetyka poetyka hipertekstu poststrukturalizm retoryka tekst cyfrowy