Czas i przestrzeń to dwie podstawowe kategorie, za pomocą których poruszamy się po otaczającej nas rzeczywistości. W przypadku literatury cyfrowej oba aspekty – przestrzenny i temporalny – są w równym stopniu poddane językowi nowych mediów. Techniki reprezentacji czasu i przestrzeni na poziomie fabuły i sjużetu podlegają radykalnym remediacjom.

Tradycyjnie w refleksji nad hipertekstem, na plan pierwszy wysuwał się przestrzenny aspekt nowego pola pisma. Z kolei społeczność autorów IF od początku, poza world-buildingiem, pracowała też z efektami bazującymi na programowaniu czasu czytelnika i czasu postaci. Twórcy poezji cyfrowej swoją uwagę skierowują przede wszystkim na manipulacji czasem.

Powieść hipertekstowa swoimi założycielskimi metaforami uczyniła tekstualne miasta, żeglowanie, bibliotekę Babel, wodne przejażdżki wzdłuż jeziora i zagłębianie się w jego zatoki, mapy ciała a przede wszystkim – labirynt jako powieściową strukturę zapożyczoną od Borgesa i jego ogród rozwidlających się ścieżek, choć ten ostatni ma paradoksalnie naturę bardziej temporalną niż przestrzenną.

Literatura na interaktywnym ekranie niemal w naturalny sposób podlega też algorytmizacji. Spacjalizacja i piktoralizacja z jednej strony, temporalizacja i poddanie dowolnym procesom obróbki logicznej i programistycznej z drugiej. Pojedyncza litera i słowo mogą zostać poddane jakiemukolwiek z tych powyższych procesów. Arsenał środków artystycznych zostaje przez to pomnożony do rozmiarów, których nawet dziś – w dobie sztucznej inteligencji, która zaczyna towarzyszyć naszym twórczym zmaganiom na każdym kroku – nie jesteśmy w stanie objąć.

W literaturze cyfrowej mamy do czynienia z kilkoma rodzajami czasu, są to: czas interfejsu (mechaniczny, potrzebny na przykład do tego, by załadował się program powieści, jakiś element multimedialny czy też - aby jedna leksja przeszła w następną), czas lektury (spędzony przed ekranem przy czytaniu tekstu) oraz czas interaktywny (czas spędzony na interakcji z tekstem, na nawigacji itp.)

We wszystkich trzech przypadkach czas w prozie hipertekstowej jest niemal zawsze zmienny. Utwór powstały w programie Storyspace, wykorzystujący jego pola strzeżone, linki warunkowe i logiczne może prezentować się czytelnikowi za każdym razem nieco inaczej – hiperłącze, które jest aktywne w danym bloku tekstu za jednym razem, może być niewidoczne przy powtórnej lekturze lub na odwrót. Tym samym partii tekstu może być raz więcej, raz mniej, w każdym momencie może dojść do końca lektury, której jednostką - pod kątem temporalnym, jest pojedyncza sesja lekturowa. Z kolei w poezji cyfrowej jednostka czasu mierzona jest zarówno po stronie dzieła jak i po stronie czytelnika.

Program Twine Chrisa Klimasa oferuje autorom narzędzia pozwalające zarówno na manipulację czasem jak i przestrzenią – zarówno lektury jak i świata przedstawionego. Dzięki wbudowanemu w program zegarowi, pozwalającymi symulować zdarzenia w świecie fikcji, semantykę narracyjną, w czasie rzeczywistym zgodnym z czasem czytelnika, opowieści w Twine mogą przekształcać się w inteligentne "gry zręcznościowe". Operacje na czasie mogą w prosty sposób zwiększać immersję lektury poprzez wprowadzenie pauzy i wyświetlanie tekstu w trybie turowym. Makro "(live:3s)[Patrzy w prawo]" sprawia, że tekst "Patrzy w prawo" pojawi się na ekranie 3 sekundy po odwiedzeniu danego pasażu. Co odbiorca przeczytał wcześniej, co – i w jakim miejscu ekranu pojawi się po tych trzech sekunda, jest już tylko kwestią inscenizacji zdarzeń tekstowych, wizualnych, audialnych, a zatem – programu narracyjnego. Ten istniejący od dawna termin narratologiczny (Słownik narratologii Geralda Prince'a), oznaczający zmianę stanu jednego aktanta wpływająca na działania tego samego lub innych aktantów zostaje w Twine skonkretyzowany w zestaw narzędzi pozwalających na zmianę stanu świata fikcji na różne sposoby, warunkujące swój przebieg upływem czasu po stronie użytkownika.

Ostatnia aktualizacja:

18.05.2025

Cytuj ten wpis jako:

Mariusz Pisarski (2010) Poetyka - czas i przestrzeń w hipertekście. "Techsty" 18.05.2025 [https://techsty.art.pl/hipertekst/poetyka/czasoprzestrzen.htm].

narracja poetyka poetyka hipertekstu poststrukturalizm retoryka tekst cyfrowy

Mapa połączeń


Legenda

Statystyki


art cyfrowej czas czasoprzestrzen czasu czytelnika film hiperfikcja hipertekst img każdym kolazmontaz leksja lektury outgoing patchwork poetyka poezja program source storyspace target techsty tekstu twine